هوش مصنوعی؛ ناجی یا تهدیدگر زمین؟

خبرداری؟ توافق پاریس در سال ۲۰۱۵ میلادی توافقی میان نزدیک به ۲۰۰ کشور بود تا افزایش دمای جهانی را بسیار کمتر از ۲ درجه سانتی‌گراد نگه دارند و تلاش کنند آن را به ۱.۵ درجه محدود کنند.

آموزش و به‌کارگیری مدل‌های هوش مصنوعی در مراکز داده بزرگی انجام می‌شود که برق زیادی مصرف می‌کنند. یک مرکز داده معمولی که روی هوش مصنوعی تمرکز دارد، به اندازه ۱۰۰ هزار خانوار برق مصرف می‌کند؛ به همین دلیل، مصرف انرژی در قلب این پرسش قرار دارد که هوش مصنوعی چگونه بر تغییرات اقلیمی اثر می‌گذارد.

مصرف مراکز داده در حال افزایش است

مصرف انرژی هوش مصنوعی به‌سرعت در حال افزایش است. بر اساس آمار آژانس بین‌المللی انرژی، برقی که برای آموزش و اجرای مدل‌های زبانی بزرگ استفاده می‌شود، از زمان عرضه چت‌جی‌پی‌تی در نوامبر ۲۰۲۲ میلادی حدود ده برابر شده است. مراکز داده هوش مصنوعی در آینده بسیار بیشتر از امروز (شاید ۲۰ برابر بیشتر) برق مصرف خواهند کرد.

هوش مصنوعی روزبه‌روز بیشتر استفاده می‌شود و این روند همچنان ادامه دارد. سوندار پیچای (Sundar Pichai)، مدیرعامل آلفابت (شرکت مادر گوگل)، به‌تازگی اظهار کرده است: استفاده ماهانه از محصولات هوش مصنوعی گوگل از سال گذشته هفت برابر شده و به ۳.۲ کوادریلیون توکن (واحدهای داده که مدل‌های هوش مصنوعی می‌خوانند و پردازش می‌کنند) رسیده است.

با این حال، مصرف برق به‌ازای هر درخواست هوش مصنوعی در حال کاهش است؛ یعنی بهره‌وری در حال افزایش است. مشکل اینجاست که تقاضای ما برای هوش مصنوعی هم در حال افزایش است. اقتصاددانان این را پارادوکس جونز می‌نامند: هرچه فناوری کارآمدتر و ارزان‌تر شود، مردم بیشتر از آن استفاده می‌کنند؛ مثلاً اگر ماشینی بنزین کمتری مصرف کند، مردم بیشتر رانندگی می‌کنند و مصرف کل بنزین بالا می‌رود.

هوش مصنوعی سالانه حدود ۱۵۵ تراوات‌ساعت برق مصرف می‌کند و یک‌سوم انرژی مصرفی مراکز داده را تشکیل می‌دهد؛ این عدد زیادی است، اما هنوز فقط حدود ۰.۵ درصد برق جهان و حدود ۰.۱ درصد کل انرژی جهان (با احتساب نفت، گاز و زغال‌سنگ) است. اما مراکز داده همه‌جا پخش نیستند؛ بلکه در برخی مکان‌ها متمرکز می‌شوند. در مناطقی مثل ایرلند و شمال ویرجینیا، همین حالا برق محلی زیر فشار است.

هوش مصنوعی چگونه می‌تواند به اقلیم کمک کند؟

در سال ۲۰۲۵ میلادی، مرکز اروپایی پیش‌بینی میان‌مدت هوا یک مدل هوش مصنوعی به نام AIFS (سامانه پیش‌بینی مبتنی بر هوش مصنوعی) را به کار گرفت. این مدل، پیش‌بینی‌هایی بهتر از مدل‌های معمول مبتنی بر فیزیک تولید می‌کند. این مدل نمی‌تواند بگوید ۳۰ روز بعد در خیابان شما باران می‌بارد یا نه، اما می‌تواند احتمال رخدادهای آب‌وهوایی شدید را با جزئیات جغرافیایی بیشتر ارزیابی کند و زمان بیشتری برای برنامه‌ریزی بدهد. این موضوع توانایی بیمه‌گران برای ارزیابی خطر و توانایی ادارات دولتی برای اجرای برنامه‌های جلوگیری از بلایا را بهبود می‌دهد. همچنین انرژی بسیار کمتری نسبت به سایر سامانه‌های پیش‌بینی هوا مصرف می‌کند.

هوش مصنوعی فراتر از پیش‌بینی هوا

هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری قدرتمند برای هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC) باشد تا مأموریتش را بهتر انجام دهد. یک مدل هوش مصنوعی عمومی، در صورتی که درست استفاده شود، می‌تواند سوگیری‌ها را کاهش دهد.

اما این مدل فقط به پیش‌بینی هوا و توصیف خطرات بسنده نمی‌کند و می‌تواند راه‌حل هم پیشنهاد دهد. فقط به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای بسنده نمی‌کند؛ به سازگاری با تغییرات اقلیمی هم می‌پردازد و فقط به ادارات دولتی محدود نمی‌شود؛ به شوراهای شهر، کشاورزان و خانوارها هم خدمات ارائه می‌دهد.

این کار باعث می‌شود علم جهانی به ابزاری برای تصمیم‌گیری تبدیل شود؛ ابزاری که به کشاورز می‌گوید چه محصولی بکارد، به خانه‌دار می‌گوید سقف را عایق‌بندی کند، و به سیاست‌گذار می‌گوید انتقال انرژی را چطور مدیریت کند.

آیا مصرف انرژی هوش مصنوعی کمتر از تصور است؟

این اتفاق خودبه‌خود نمی‌افتد. ما به انگیزه‌هایی نیاز داریم تا استفاده از هوش مصنوعی انرژی کمتری مصرف کند؛ اینجاست که چشمگیرترین تضاد آشکار می‌شود. جهان یک سازوکار حکمرانی برای تغییرات اقلیمی دارد: نشست سالانه کشورها برای مقابله با تغییرات اقلیمی (COP) که از سال ۱۹۹۵ میلادی تقریباً هر سال برگزار شده است. اما در زمینه هوش مصنوعی، حتی همین سازوکار ناقص هم وجود ندارد و هیچ قانون الزام‌آوری در کار نیست. فقط چند تعهد اختیاری، چند نشست پراکنده و یک پنل علمی تازه‌تأسیس وجود دارد.

یک مقاله جدید از ویژن، مرکز پژوهشی فعال در حوزه اقلیم، تلاش کرده هم فواید و هم مضرات هوش مصنوعی برای اقلیم را اندازه‌گیری کند. یافته‌های این مقاله در پنجمین کنفرانس ویژن درباره حکمرانی جهانی تغییرات اقلیمی که ۱۵ تا ۱۷ اکتبر (۲۳ تا ۲۵ مهر) در ونیز برگزار می‌شود، ارائه خواهد شد. این کار نشان می‌دهد که اشتهای هوش مصنوعی برای انرژی می‌تواند کمتر از تصور و توانایی آن بیشتر باشد؛ اما نتیجه می‌گیرد که هیچ‌کدام اهمیتی نخواهند داشت، مگر اینکه یاد بگیریم آن را حکمرانی کنیم.

بیشتر بخوانید:سازمان بورس ضوابط بهره‌گیری از هوش مصنوعی را اعلام کرد

اینکه هوش مصنوعی زمین را گرم می‌کند یا خنک، به تراشه‌هایش بستگی ندارد؛ به نهادهایی که برای حکمرانی آن می‌سازیم و به نحوه استفاده‌مان از آن بستگی دارد.