شرط و شروط وزارت علوم برای استفاده از هوش مصنوعی

خبرداری؟

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش را ابلاغ کرد؛ این سند چارچوب استفاده از هوش مصنوعی در نگارش مقاله، پایان‌نامه و رساله را مشخص می‌کند و بر شفافیت، مسئولیت‌پذیری پژوهشگر، حفاظت از داده‌ها و ممنوعیت واگذاری کامل فعالیت پژوهشی به هوش مصنوعی تاکید کرد.

صمد نژاد ابراهیمی، مدیرکل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، در گفت‌وگو با ایسنا اعلام کرد: سیاست این وزارتخانه ممنوعیت کامل استفاده از هوش مصنوعی نیست. به گفته او، استفاده از این ابزارها به‌خودی‌خود تخلف محسوب نمی‌شود؛ اما پنهان‌کردن نقش آن‌ها یا واگذاری مسئولیت علمی پژوهش به ماشین، با اخلاق پژوهش تعارض دارد.

این چارچوب به‌دلیل تحولات سریع فناوری در قالب راهنما تدوین شده است تا امکان بازنگری و به‌روزرسانی دوره‌ای آن وجود داشته باشد.

بر اساس راهنمای وزارت علوم، استفاده از هوش مصنوعی برای نگارش، ویرایش، ترجمه، ایده‌پردازی، مرور منابع، تحلیل داده، تولید کد و بهبود نمودار یا تصویر باید به‌صورت شفاف اعلام شود.

در این راهنما هشدار داده شده است که اعلام‌نکردن استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند مصداق تخلف پژوهشی باشد.

استفاده از ابزارهایی مانند ChatGPT برای ویرایش زبانی، اصلاح نگارش، بازنویسی زیر نظر مؤلف، ایده‌پردازی اولیه، خلاصه‌سازی مقالات، تحلیل داده، تولید پیش‌نویس کدهای ساده و بهبود کیفیت نمودارها و تصاویر مجاز شناخته شده است؛ مشروط بر اینکه پژوهشگر بر فرایند نظارت کند و خروجی نهایی را بررسی و تایید کند.

در مقابل، تولید کامل مقاله، پایان‌نامه یا رساله با هوش مصنوعی ممنوع است. جعل داده و نتایج آزمایشگاهی، ساخت منابع و ارجاعات جعلی، تحریف متون علمی، ارائه محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی به‌عنوان اثر کاملا انسانی و استفاده پنهانی از این ابزارها برای انجام تکالیف درسی نیز از مصادیق استفاده غیرمجاز عنوان شده‌اند.

وزارت علوم اعلام کرده است در صورت احراز چنین مواردی، پرونده بر اساس آیین‌نامه‌های رسیدگی به تخلفات پژوهشی بررسی خواهد شد.

راهنمای وزارت علوم با اشاره به احتمال وجود سوگیری‌های جنسیتی، قومی، سیاسی و طبقاتی در خروجی مدل‌های هوش مصنوعی، مسئولیت بررسی نقادانه و حذف این سوگیری‌ها را بر عهده پژوهشگر گذاشته است.

بر اساس این سند، هوش مصنوعی نمی‌تواند جایگزین قضاوت علمی انسان شود و مسئولیت صحت اطلاعات، نتایج، ارجاعات و بی‌طرفی علمی پژوهش همچنان با مؤلف یا پژوهشگر است.

رعایت قوانین مالکیت فکری، قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی و منشور اخلاق پژوهش نیز الزامی است. انتساب محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی به پژوهشگر، بدون اعلام نقش ابزار، می‌تواند نقض حقوق مالکیت فکری تلقی شود.

وزارت علوم داده‌های پژوهشی را در چهار سطح عمومی، حساس، محرمانه و سری دسته‌بندی کرده است. مطابق راهنمای ابلاغ‌شده، وارد کردن داده‌های محرمانه به ابزارهای عمومی هوش مصنوعی بدون مجوز صریح ممنوع است و داده‌های سری نیز نباید در پلتفرم‌های عمومی بارگذاری شوند.

این راهنما واگذاری تصمیم نهایی داوری مقاله به هوش مصنوعی را ممنوع کرده است. داوران همچنین مجاز نیستند مقاله‌های محرمانه را برای تحلیل یا خلاصه‌سازی در پلتفرم‌های شخص ثالث بارگذاری کنند.

ویراستاران علمی نیز در صورت استفاده از هوش مصنوعی برای بررسی اولیه یا ویرایش زبانی باید این موضوع را اعلام کنند. مسئولیت نهایی ارزیابی و قضاوت علمی در همه مراحل بر عهده انسان باقی می‌ماند.

وزارت علوم برای نظارت بر اجرای این چارچوب، تشکیل کمیته‌های تخصصی هوش مصنوعی زیرمجموعه کارگروه‌های اخلاق در پژوهش را پیش‌بینی کرده است. تدوین فرم‌های خوداظهاری، ایجاد سامانه‌های رصد و استفاده از نرم‌افزارهای تشخیص محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی از دیگر سازوکارهای پیشنهادی هستند.

بااین‌حال، نتیجه ابزارهای تشخیص متن به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای قطعی اثبات تخلف قرار گیرد. کمیته رسیدگی موظف است مجموعه شواهد را بررسی کند و فرصت کافی برای دفاع در اختیار دانشجو یا عضو هیئت علمی قرار دهد. تصمیم نهایی نیز باید بر بررسی انسانی و مجموعه قرائن استوار باشد.

راهنمای وزارت علوم در بخش دیگری از دانشگاه‌ها و پژوهشگران خواسته است هنگام انتخاب ابزار، پیامدهای محیط‌زیستی مدل‌های هوش مصنوعی را نیز در نظر بگیرند و برای وظایف ساده، در صورت امکان از مدل‌های کوچک‌تر و کم‌مصرف‌تر استفاده کنند.