فولاد مبارکه چگونه ساخته شد؟/تحولات تاریخی صنعت فولاد کشور/ در همه جای ایران ردپای فولاد مبارکه دیده می شود

خبرداری؟ دکتر بهمن آرمان از جمله افرادی است که در شکل گیری صنعت فولاد کشور به خصوص فولاد مبارکه اصفهان نقش داشته و از کارشناسان اولیه مجتمع فولاد بندرعباس است.وی که دارای مدرک دکترای اقتصاد است از جمله صاحب نظران اقتصادی کشور به شمار می رود که معاونت سازمان بورس و اوراق بهادار نیز در کارنامه ایشان دیده می شود.«پول نیوز»برای تحلیل و بررسی مهم ترین تحولات تاریخی صنعت فولاد کشور و نحوه شکل گیری فولاد مبارکه اصفهان  با دکتر آرمان گفت وگو کرده که«خبرداری؟»آن را بازنشر می کند.

ایده اولیه«فولاد مبارکه» چگونه شکل گرفت و چه پروسه ای طی شد تا به نتیجه برسد؟

من زمانی که در انگلستان دانشجو بودم یک دیدار اتفاقی با معاون مالی شرکت نورد بندرعباس داشتم. قبل از انقلاب ایتالیایی ها 40 درصد سهام شرکت نورد بندرعباس را در اختیار داشتند که در نهایت پس از انقلاب این سهام ملی اعلام شد.در این دیدار به دلیل اینکه من به زبان ایتالیایی و انگلیسی مسلط بودم  از من خواسته شد که به استخدام این شرکت در بیایم و من نیز این پیشنهاد را قبول کردم و در اردیبهشت سال1357 به استخدام شرکت نورد بندرعباس که بخشی از شرکت فولاد بندرعباس بود درآمدم.البته من در جریان امضای قراردادها نبودم. این قراردادها در سال1976 یعنی سه سال قبل امضا شده بودند.من فقط در برخی مذاکرات قراردادی شرکت داشتم که آن هم به ساخت یک شهرک مسکونی برای کارشناسان ایتالیایی ارتباط داشت.همه کسانی که در شرکت فولاد بندرعباس در پست های مدیریتی حضور داشتند تحصیل کرده غرب بودند.رئیس مجمع نیز آقای دکتر کامیاب بودند که از مردان بزرگ و تأثیرگذار فولاد بندرعباس به شمار می رفتند.در تابستان سال1357 آقای لوسین سیکوری مدیرعامل شرکت ایتال اینپیانتی به بندرعباس سفر کردند. از قبل قرار بود من خودم را معرفی نکنم و عنوان نکنیم که از بین ما کسی به زبان ایتالیایی مسلط است تا بدانیم ایتالیایی ها چه نظری نسبت به ما دارند. هنگام بازدید از تأسیسات آقای زیگوری خواستار تسریع در اجرای پروژه شدند و گفتند با این روند نمی توان در مدت چهار سال پروژه را به پایان رساند. اتفاق مهم در شب رخ داد که در هتل گامبرون بندرعباس یک دیدار تاریخی صورت گرفت که تاکنون آن را رسانه ای نکرده ام. در این شب من که در آن زمان یک کارشناس بودم به خودم جرأت دادم و هنگام شام باب صحبت را با آقای زیگوری باز کردم. در ابتدا ایشان از اینکه من به زبان ایتالیایی صحبت می کردم اظهار تعجب کرد اما پس مدتی در زمینه های مختلف با ایشان گفت وگو کردم.

چه صحبت هایی بین شما رد و بدل شد؟

من به ایشان گفتم داستان واقعی فولاد بندرعباس چیست.ایشان در پاسخ به من گفت یک روز مدیرعامل شرکت سرمایه گذاری فولاد ایتالیا به من تلفن کرد و گفت برای دیدار با شاه ایران در «سن موریس» سوئیس برنامه ریزی صورت گرفته و شما باید با شاه ایران دیدار داشته باشید.وی در باره جزئیات این دیدار گفت:« شاه با یکی از مشاورانش در این دیدار حضور داشت.شاه به ما گفت تنگه هرمز برای ماه مهم است چون60 درصد نفت جهان از این تنگه عبور می کند. با این  وجود ما حضور جمعیتی در آنجا نداریم و به همین دلیل قصد داریم با توسعه صنعتی حضور جمعیتی خود را در این منطقه افزایش بدهیم.در نتیجه تصمیم گرفته ایم این منطقه را به شرکت های ایتالیایی بسپاریم.نیروگاه بندعباس وتوسعه بندر بزرگ عباس را نیز چنین کردیم اماموضوع اصلی و مهم ما ساخت کارخانه فولاد است که ورق تولید کند».در آن زمان در منطقه خاورمیانه کارخانه ای که ورق تولید کند وجود نداشت.به همین دلیل ایران به دنبال این بود که در این کارخانه از سنگ آهن تا حلبی تولید کند.ورق از طریق گاز طبیعی که در جزیره قشم کشف کرده ایم و لوله انتقال آن در دست ساخت است تولید خواهد شد.مدیرعامل شرکت ایتالیایی به شاه ایران گفت که ما دارای تکنولوژی تولید فولاد از طریق گاز طبیعی نیستیم و انحصار این کار تنها در اختیار یک شرکت آمریکایی است.شاه در پاسخ گفت:«شما در موضوع آمریکایی ها دخالت نکنید و ما خودمان با آنها به نتیجه می رسیم».مدیرعامل شرکت ایتالیایی همچنین به شاه ایران گفت که ما تکنولوژی ساخت حلبی نیز نداریم و تکنولوژی این کار در اختیار یک شرکت بلژیکی است.در نهایت نیز پس از انقلاب بلژیکی ها بودند که کارخانه تولید حلبی را در مبارکه ساختند که سفیر بلژیک در ایران نیز برای افتتاح این کارخانه به مبارکه آمد.نقطه کلیدی این گفت وگو که مهم ترین بخش آن است چیزی که شاه گفت و غرور همیشگی خود را زیر پا گذاشت و گفت: در عین حال پول هم نداریم ولی نفت داریم. نفت می دهیم و در برابر آن این مجموعه را می سازیم. همین نکته کلیدی بود که ساخت فولاد مبارکه را در زمان جنگ امکان پذیر ساخت. زیرا دولت های پس از جنگ دارای منابع ارزی کافی نبودند.

از چه زمانی ایده ساخت فولاد مبارکه اصفهان شکل گرفت و چه پروسه ای در این زمینه طی شد؟

پس از انقلاب اتفاقات زیادی در کشوررخ داد. دولت موقت که روی کار آمد دیدگاه مشکوکی به توسعه صنعتی ایران داشت و به همین دلیل بسیاری از قراردادهای کلیدی و استراتژیک ایران با کشورهای خارجی را لغو کرد.یکی از این قراردادها که لغو شد قرارداد فولاد اصفهان بود.در سایت فعلی فولاد مبارکه قرار بود یک کارخانه فولاد سازی کوچک به ظرفیت2/1 میلیون تن فولاد ساختمانی که آب کمتری نسبت به ورق مصرف می کند ساخته شود.قراردادی نیز با یکی از شرکت های انگلیسی بسته شده بود که ساخت این کارخانه را انجام بدهد. تا قبل از انقلاب بسیاری از کارهای ساخت این کارخانه انجام گرفته بود.خط دومداره400 کیلو ولت انتقال برق که از پست تیران به طول124 کیلومتر است که قبل از انقلاب ساخته شده بود.آزادراه اختصاصی فعلی فولاد مبارکه هم قبل از انقلاب ساخته شده بود که پس از انقلاب تنها آسفالت آن انجام شد.دولت موقت با توجیه اینکه رابطه ایران و انگلیس خوب نیست قرارداد ایران با شرکت انگلیسی «برتیش استیل» برای ساخت فولاد اصفهان را لغو کرد.در چنین شرایطی شرکت «برتیش استیل» ادعای خسارت کرد.هنگامی که این قرارداد به دستور دولت موقت لغو شد تعداد زیادی از افراد بیکار شدند. دولت موقت حتی قصد داشت قرارداد فولاد بندرعباس را نیز لغو کند.البته دولت موقت قراردادهای کلیدی دیگری مانند آزاد راه تهران- خرمشهر-بندر شاهپور و قطار تندروی250 کیلومتری تهران -خرمشهر را با یک شرکت فرانسوی لغو کرد.بخشی از این آزادراه تا قم تقریبأ تکمیل شده بود.از این بابت 250 میلیون دلار دولت های پس از انقلاب خسارت پرداخت کردند.قرارداد توسعه بندرعباس به مبلغ یک میلیارد دلار لغو شد ودر واپسین  روزهای دولت آقای میرحسین موسوی مبلغ444میلیون دلار برای امکان پذیر بودن قرارداد آموزش و انتقال تکنولوژی فولاد مبارکه به دولت ایتالیا پرداخت شد.ازاین اقدامات در دولت موقت با انگیزه های سیاسی اتفاق افتاد.در آن زمان آقای دکترکامیاب و برخی از مدیران ارشد فولاد بندرعباس به سازمان برنامه و بودجه مراجعه کردند که ریاست آن  بر عهده آقای معین فر بود.در این جلسه آقای معین فر جمله  عجیبی گفتند با این مضمون« عده ای بچه آمده اند و می گویند می خواهیم کارخانه فولاد بسازیم.کارخانه فولاد سازی چه ارتباطی به ما دارد،ما آفتابه سازیم».با این وجود بخشی از تجهیزات وارد ایران شده بود و کشور هزینه های زیادی در این زمینه کرده بود.شرکت ایتالیایی نیز فهرستی از خدمات و هزینه هایی که درباره شرکت فولاد بندرعباس کرده بود و تجهیزاتی که به ایران فرستاده بود تهیه کرده و عنوان می کرد اگر ایران قصد دارد این قرارداد را لغو کند باید خسارت آن را پرداخت کند. به صورت طبیعی دولت موقت پولی نداشت که بتواند این خسارت را پرداخت کند.

چرا اصفهان انتخاب شد؟

قرارداد فولاد اصفهان در حالی لغو شده بود که کارهای زیربنایی آن انجام گرفته بود. به همین دلیل طرح را به اصفهان انتقال دادند.به دلیل اینکه زیربناها در مبارکه اصفهان ایجاد شده بود منطقی ترین کار این بود که طرح به اصفهان منتقل شود. این اتفاق  قبل از جنگ ایران و عراق رخ داد و تصمیم گرفته شد پروژه به مبارکه اصفهان انتقال داده شود.هیچ سند و مدرکی وجود ندارد که قراردادها با فولاد مبارکه باشد و قراردادها همه با بندرعباس منعقد شده بود. کارخانه ای که قرار بود در منطقه گرمسیر ساخته شود به منطقه ای سرد منتقل شد که برف می بارید و از سوی دیگر کارخانه ای که قرار بود با آب دریا خنک شود در نهایت با هوا خنک شد. در این پروسه تغییرات فنی زیادی صورت گرفت و در نهایت در سال1359 به صورت رسمی فولاد مبارکه اصفهان به وجود آمد.عملیات اجرایی این پروژه در ابتدای جنگ ایران و عراق آغاز شد که طرحی را برای آن آماده کردند و ماده واحده ای را در مجلس شورای اسلامی درباره آن تصویب کردند که مجری طرح دارای اختیاراتی فراقانونی باشد و بتواند تصمیماتی بگیرد که مدیر معمولی امکان آن را نداشته باشد.در سال1370 اولین شمش تولید شد.

چرا از زمان آغاز پروژه تا تولید اولین شمش یازده سال طول کشید؟

در این زمینه دلایل مختلفی وجود داشت. نخست اینکه پیمانکار ایرانی که بتواند نصب تجهیزات پروژه را جلو ببرد وجود نداشت. دوم اینکه ما برای نصب تجهیزات دارای امکانات لازم نبودیم و باید یک شرکت خارجی این کار را انجام می داد.در چنین شرایطی چند سال کار متوقف شد تا در نهایت  با تصمیم مجلس ادامه این پروژه به یک شرکت ایتالیایی واگذار شد.در این زمینه شرطی نیز گذاشته شده بود که شرکت هایی ایرانی در کنار شرکت ایتالیایی حضور داشته باشند.به همین دلیل نیز از دل فولاد مبارکه شرکت های بزرگ نصب تجهیزات شکل گرفتند که در شرایط کنونی نصب تجهیزات کارخانه های فولاد،پتروشیمی،نیروگاه های برق و غیره را انجام می دهند.شرکت های ایران به واسطه راه اندازی فولاد مبارکه به این تکنولوژی دست پیدا کردند.البته نباید فراموش کرد ما در شرایط جنگی قرار داشتیم ، میل گرد وسیمان پیدا نمی شد ، گازوئیل به صورت کوپنی بود و پالایشگاه های ایران مرتب بمباران می شدند. با این وجود اراده مجری طرح و به ویژه دولت وقت و کمک های فراوانی که شخص رئیس مجلس و وزیر وقت معادن و فلزات کردند این پروژه در نهایت در دی ماه سال1371 به بهره برداری رسید.

در شرایط کنونی صنعت فولاد کشور در چه وضعیتی قرار دارد؟

 تحریم ها به اقتصاد و صنعت ایران آسیب های زیادی زده است.امروز ما برای تهیه تجهیزات صنعت فولاد با دشواری های زیادی مواجه هستیم.قرارداد فولاد مبارکه با یک شرکت ایتالیایی بسته شد اما شرایط به شکلی نبود که همه تجهیزات آن توسط این شرکت ساخته شود و شرکت های خارجی دیگر نیز در این زمینه نقش داشتند.درسفری که آقای روحانی رئیس جمهور پیشین به ایتالیا و فرانسه داشتند پیش قراردادهایی برای توسعه فولاد مبارکه وفولاد هرمزگان نوشته شدند. با این وجود به دلیل اینکه ایران با تحریم های بین المللی مواجه شد این قراردادها با چالش های جدی مواجه شدند.این در حالی است که شرکای اصلی اقتصادی ایران یعنی چین وروسیه دارای تکنولوژی های لازم در این زمینه نیستند.روس ها علی رغم اینکه یکی از بزرگترین تولیدکنندگان فولاد جهان هستند اما تکنولوژی های نوین  را ندارند و تهیه فولاد آنها از طریق ذغال سنگ صورت می گیرد و نه گاز طبیعی.ما علی رغم  مشکلاتی که در زمینه دریافت پول صادرات داشته ایم اما صنعت فولاد پس از پتروشیمی توانسته تا حدودی کمبود فروش نفت خام ایران را در بازارهای جهانی جبران کند.اگر صنعت پتروشیمی و فولاد ایران توسعه پیدا نمی کرد ما در دوران تحریم در زمینه تأمین ارز مورد نیاز با مشکلات جدی مواجه می شدیم.البته این مسائل باعث نمی شود ما آثار تحریم ها را نادیده بگیریم. واقعیت این است که تحریم ها روی طرح های توسعه ای ما تأثیر منفی زیادی گذاشته است.ما توانایی ساخت بخشی از تجهیزات و ماشین آلات را به دست آورده ایم اما  به دلیل اینکه تولید کننده تکنولوژی نیستیم نیاز به تکنولوژی در این زمینه داریم.نکته دیگر اینکه بخشی  از مواد اولیه صنعت فولاد در ایران تولید نمی شود و باید وارد شود که در دوران تحریم ها واردات این مواد اولیه با مشکلاتی مواجه شده است.

بیشتر بخوانید:ضرورت قراردادن صنعت فولاد بر ریل اقتصاد دیجیتال و فناوری

امروز در بین کشورهای جهان در صنعت وفولاد در چه شرایطی قرار داریم؟

از بین هفت قدرت بزرگ اقتصادی جهان،ژاپن که معدن و انرژی و سنگ آهن ندارد دومین تولید کننده فولاد جهان است.همه کشورهای گروه هفت اقتصاد بزرگ جهان به استثنا فرانسه،انگلستان و کانادا از جمله بزرگترین تولیدکنندگان فولاد جهان هستند. این کشورها به خوبی به این نکته آگاهی دارند که توسعه اقتصادی بدون داشتن صنعت فولاد امکان پذیر نیست.این نکته را نیز باید در نظر داشته باشیم که این کشورها تولید کننده تکنولوژی هم هستند و از این زمینه نیز کسب درآمد می کنند.ایران دارای دومین کشور دارای ذخایر گاز طبیعی جهان است که این وضعیت برای ایران یک مزیت نسبی به شمار نمی رود و بلکه یک مزیت مطلق است.به همین  دلیل اگر سیاست گذاری ها و برنامه ریزی ها دقیق و مبتنی بر رویکرد علمی باشد این امکان برای ایران وجود دارد که تولید فولاد خود را افزایش بدهد وبتواند سهم بیشتری در تولید فولاد جهان داشته باشد.در این زمینه دولت نقش محوری دارند و می تواند با برنامه ریزی بلند مدت چشم انداز مناسبی را پیش روی صنعت فولاد کشور ترسیم کند. در حال حاضر در همه جای ایران ردپای فولاد مبارکه دیده می شود.اگر فولاد مبارکه نبود نه ایران دارای بزرگترین شبکه گاز طبیعی بود و نه می توانست در سال چند میلیون یخچال،فریزر،اجاق گاز و اتومبیل تولید کند. فولاد مبارکه نه تنها در محدوده خود و بلکه اثر اجرای آن در همه خانواده های ایرانی دیده می شود.

مصاحبه کننده:احسان انصاری