جهان در حال تشکیل نظمی تازه بر پایه انرژی، فناوری و تراشه است

خبرداری؟ وی در این مراسم با ارائه پاورپوینتی تحلیلی، ابتدا به توصیف تحولات نوین در نظم قدرت جهانی و سپس به بررسی چالش‌های ایران در عرصه اقتصاد، سیاست و تفکر توسعه پرداخت.
سریع‌القلم در ابتدای سخنانش گفت: در جهان امروز، معنای قدرت دیگر سرزمین و ارتش نیست. قدرت در سه محور خلاصه شده است: تسلط بر تولید و فروش انرژی‌های فسیلی، تسلط بر معادن و فلزات ضروری برای ساخت تراشه، و تسلط بر تحقیق، تولید و توزیع فناوری‌های پیشرفته. دولت ترامپ دقیقاً درصدد است تا آمریکا را در رأس این سه محور قرار دهد.
او سپس به تحولی اساسی در ساختار نظم بین‌المللی اشاره کرد و از شکل‌گیری پدیده‌ای جدید با عنوان «پکس سیلیکا» (Pax Silica) خبر داد.
وی توضیح داد: در دسامبر گذشته، در کاخ سفید جلسه‌ای با حضور آمریکا، ژاپن، کره جنوبی، اسرائیل، هلند، سنگاپور و انگلستان برگزار شد تا پایه‌گذار اتحاد جدیدی در حوزه فناوری و تراشه شود. هدف این اتحاد، محدودسازی چین در زنجیره تولید فناوری است. جالب اینکه امارات به عنوان عضو ناظر و کانادا و اتحادیه اروپا نیز در جایگاه‌های مشورتی حضور دارند.
به گفته سریع‌القلم، این پویایی جهانی نشان می‌دهد که نظم اقتصادی و فناورانه آینده از طریق همکاری‌های فناورمحور و نه نظامی یا سیاسی شکل می‌گیرد. امروز رقابت اصلی کشورها نه در میدان نبرد، بلکه در مراکز تحقیق و توسعه و سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی جریان دارد.
او افزود: اگر سیاست‌های دولت ترامپ را مرور کنیم، می‌بینیم تمامی آنها با تمرکز بر افزایش سهم آمریکا در انرژی، فلزات استراتژیک و فناوری پیشرفته تنظیم شده‌اند. با ظهور جمهوری‌خواهان در دوره جدید، پایان چندجانبه‌گرایی جهانی رقم خورده است؛ تمام قراردادهای آمریکا در سال گذشته دو‌جانبه بوده‌اند، از ژاپن و مکزیک گرفته تا کره جنوبی و انگلستان.
تحلیل ساختار قدرت تکنولوژیک
سریع‌القلم سپس با ارائه مجموعه‌ای از داده‌های مقایسه‌ای درباره سهم کشورها در فناوری و اقتصاد دیجیتال گفت:آمریکا حدود ۸۰ درصد از ظرفیت رقابت و نوآوری در حوزه فناوری‌های پیشرفته را در اختیار دارد و کشورهای چین، هند، کره جنوبی و انگلستان در رده‌های بعدی قرار دارند، ولی با فاصله بسیار زیاد. فقط در سال گذشته (۲۰۲۵) نزدیک به پنج میلیارد بازدید از نرم‌افزار ChatGPT انجام شده که بیانگر قدرت نرم فناوری‌های آمریکاست.
او با اشاره به نفوذ شرکت‌های فناوری در ساختار حکمرانی آمریکا گفت: کاخ سفید امروز محل رفت و آمد مدیران شرکت‌های انرژی و هوش مصنوعی است. روسای این شرکت‌ها می‌توانند بدون هماهنگی قبلی با رئیس‌جمهور دیدار کنند. این یعنی قدرت در جهان امروز در دستان کسانی است که هوش مصنوعی، داده و انرژی را کنترل می‌کنند.
جایگاه منطقه‌ای و عقب‌ماندگی ایران
دکتر سریع‌القلم با ذکر مثال‌هایی از رشد کشورهای منطقه گفت: امارات اکنون در رتبه دهم جهان از نظر جذابیت فناوری و سرمایه‌گذاری قرار دارد و عربستان نیز با سرعت در حال پیشرفت است. در مقابل، جایگاه ایران از رتبه ششم آسیا در ۶۰ سال پیش به رتبه هجدهم سقوط کرده است. این نشان می‌دهد که اندازه اقتصاد ایران طی نیم قرن اخیر کوچک‌تر شده است.
او افزود: اقتصادهای موفق امروزی بر تنوع‌بخشی، چندمنبعی‌سازی و مشارکت بخش خصوصی در تصمیم‌سازی تکیه دارند. شرکت‌های بزرگی مانند اماراتی Masdar در ۴۰ کشور جهان در انرژی‌های تجدیدپذیر فعال‌اند. میزان سرمایه‌گذاری خارجی امارات فقط در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ بیش از ۱۴۸ میلیارد دلار بوده است. مایکروسافت نیز در امارات بیش از فرانسه و آلمان سرمایه‌گذاری کرده است. این یعنی ساختار حقوقی و مدیریتی این کشورها آماده جذب فناوری و سرمایه جهانی است.
او با انتقاد از غلبه تفکر شهودی و احساسی در تصمیم‌سازی‌های داخلی گفت: ما ایرانی‌ها بیشتر با “حدس” فکر می‌کنیم تا با داده و فکت. اینتوشن (حدس) جایگزین واقع‌گرایی شده است. وقتی تحلیل ما از جهان ذهنی و مبتنی بر احساسات است، تصمیم‌های ما نیز انتزاعی می‌شود. درحالی‌که سیاست‌ورزی مدرن، بر پایه داده و سنجش اثر واقعی تصمیم‌ها بر ثروت ملی است.»
چالش‌های ایران از نگاه سریع‌القلم
این استاد دانشگاه چهار چالش اصلی ایران در وضعیت کنونی را چنین برشمرد:
۱. نبود تشخیص دقیق از مسئله اصلی کشور؛
۲. ضعف ارتباط ساختاری با شبکه جهانی و ناکارآمدی دیپلماسی اقتصادی؛
۳. فقدان شریک بین‌المللی قابل اعتماد و انزوای ساختاری؛
۴. توقف تقریباً کامل جریان سرمایه‌گذاری خارجی و قطع ارتباط دانشگاهی کشور با جهان.

او در توضیح آثار تحریم‌ها گفت: تحریم‌ها اقتصاد ایران را کوچک کرده و صنعت ساختمان نیز به‌شدت از آن آسیب دیده است. ۹۰ درصد سرمایه‌گذاری این صنعت توسط بخش خصوصی انجام می‌شود، اما در ده سال اخیر حدود ۶۰ درصد کاهش یافته است. سهم ساختمان در تولید ناخالص داخلی به سه درصد رسیده در حالی‌که ظرفیت بالقوه آن تا شش درصد است.
سریع‌القلم ادامه داد: کشور ما هنوز فاقد یک دیپلماسی اقتصادی پویا برای تبدیل روابط سیاسی به فرصت‌های اقتصادی است. یک کشور وقتی با جهان ارتباط نداشته باشد، وارد چرخه تحریم می‌شود و در نتیجه سایز اقتصادش پیوسته کوچک‌تر می‌شود.
اهمیت طبقه متوسط و همکاری نهادی
او با اشاره به تجربه کشورهایی چون سنگاپور، ترکیه و مکزیک گفت: پایه توسعه در همه کشورها طبقه متوسط است؛ طبقه‌ای که با تخصصش ثروت تولید می‌کند و در نتیجه خواهان ثبات است. در ایران، سهم طبقه متوسط از ساختار اجتماعی حدود ۱۷ درصد است، در حالی‌که در ژاپن این نسبت بیش از ۹۰ درصد و در اروپا حدود ۷۰ درصد است.
به گفته سریع‌القلم، توسعه یک تجربه جهانی است نه بومی. هیچ هدفی در سیاست از افزایش ثروت ملی مهم‌تر نیست. سه‌گانه دولت، بنگاه و دانشگاه باید به‌صورت منسجم عمل کنند. هر کشوری که تفاهم بین این سه نهاد را تقویت کرده، توانسته مسیر رشد پایدار را طی کند
چشم‌انداز جهانی و پیامدها برای ایران
در پایان سخنانش، سریع‌القلم به تأثیر روندهای سیاسی آمریکا بر آینده ایران اشاره کرد و گفت: اگر جمهوری‌خواهان تا ۲۰۲۹ در قدرت بمانند و روند فعلی ترامپ برای کنترل قیمت انرژی و تمرکز بر حوزه‌های AI و IT ادامه یابد، نظم آینده جهان اقتصادی‌تر از همیشه خواهد بود. اما این شرایط دو پیامد برای ایران دارد: نخست، از دست رفتن نقش ژئوپلیتیک ایران در خاورمیانه؛ و دوم، ناتوانی در استفاده از منابع طبیعی برای توسعه، زیرا در نظم اقتصادی جدید، ایران خارج از زنجیره تصمیم‌سازی قرار می‌گیرد.
او سخنان خود را با این هشدار به پایان رساند: کلید آینده در تغییر نگرش سیاست خارجی ماست. اگر پارادایم سیاست‌گذاری در ایران تغییر نکند، کشور به‌تدریج از مدار نظام بین‌الملل حذف خواهد شد و توان اقتصادی و فکری آن مستهلک می‌شود.

منبع:نماداقتصاد